WHO-5: psixologik salomatlik 5 ta savolda

Aksariyat psixometrik testlar bir narsani o'lchaydi: muammoni. Depressiyani, tashvishni, stressni, og'riqni. Lekin ruhiy salomatlik faqat "yomonning yo'qligi" emas — bu o'z-o'zidan, ijobiy bir holatdir. Sog'lom odam — bu shunchaki kasal bo'lmagan odam emas; sog'lom odam — bu yashashdan tuyg'u oladigan, kuch va qiziqish bilan ertaga qaraydigan inson.

Aynan shu falsafa WHO-5 Well-Being Index ning asosida yotadi — bor-yo'g'i 5 ta savoldan iborat, dunyo bo'ylab validatsiyalangan instrument. U bir daqiqada topshiriladi va ham ijobiy salomatlikni, ham yashirin depressiyani aniqlay oladi.

WHO-5 ning kelib chiqishi

1998 yilda Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining (WHO) Mintaqaviy Ofisi (Yevropa) "Ruhiy salomatlikning ijobiy o'lchovi" loyihasi doirasida WHO-5 ni nashr etdi (WHO, 1998). Asl variant — daniyalik tadqiqotchilar Per Bech va hamkasblari tomonidan ishlab chiqilgan 28 savollik well-being shkalasi (Bech et al., 1996) ning eng informativ qismi.

5 yillik mehnat va factor analysis natijasida quyidagi 5 ta savol qoldirildi — chunki ular umumiy ruhiy salomatlik konstruktini eng to'liq qamrab oladi.

WHO-5 ko'pgina depressiya skrining vositalaridan farqli o'laroq, savollar ijobiy formada beriladi. Bu mijozdan "Sizda nima yomon?" deb so'rash o'rniga, "Sizda nima yaxshi?" deb so'raydi. Stigma kamayadi, javob halolligi oshadi.

— Topp et al., 2015

Well-being konsepsiyasi

Ruhiy salomatlik (well-being) — bu shunchaki kayfiyat emas. Zamonaviy psixologiyada ikkita asosiy yondashuv mavjud:

• Hedonistik well-being (Diener, 1984): hayotdan qoniqish, ijobiy emotsiyalar, salbiy emotsiyalar yo'qligi.
• Eudaimonik well-being (Ryff, 1989; Seligman, 2011): o'sish, ma'no, ijtimoiy aloqalar, avtonomiya, hayot maqsadi.

WHO-5 asosan hedonistik well-being ni o'lchaydi — ya'ni mijoz kunlik hayotdan qancha qoniqish va kuch oladi.

Test savollari

WHO-5 — so'nggi 2 hafta mobaynidagi his-tuyg'ular haqida. Har bir savolga 6 ta variant:

• 5 — Hamma vaqt
• 4 — Vaqtning ko'p qismi
• 3 — Vaqtning yarmidan ko'pi
• 2 — Vaqtning yarmidan kami
• 1 — Ba'zan
• 0 — Hech qachon

Beshta savol shunday:

1. Men o'zimni xushchaqchaq va yaxshi kayfiyatda his qildim.
2. Men o'zimni xotirjam va bo'shashgan his qildim.
3. Men o'zimni faol va energik his qildim.
4. Uyg'onganimda o'zimni tetik va dam olgan his qildim.
5. Mening kunlik hayotim meni qiziqtirgan narsalarga to'la edi.

E'tibor bering — barchasi ijobiy formada. Bu testning eng muhim afzalligi: mijoz yashayotgan yaxshi narsalarni eslab javob beradi, salbiy narsalarni izlab emas.

Scoring va talqin

Raw bal — 5 ta javob yig'indisi (0-25). So'ngra × 4 qilib, 0-100 oraliqdagi standartlashtirilgan ballga aylantiriladi:

| Standartlashtirilgan bal | Talqin | |---|---| | 76-100 | Ajoyib well-being | | 51-75 | Qoniqarli well-being | | 26-50 | Past well-being — kuzatuv tavsiya etiladi | | 0-25 | Juda past well-being — depressiya skriningi shart |

Muhim chegaralar

• Bal ≤ 50 — qo'shimcha depressiya skriningi tavsiya etiladi (masalan, PHQ-9).
• Bal < 28 — depressiya ehtimoli yuqori (sensitivlik 86%, spetsifiklik 81% — Topp et al., 2015).
• Bal o'zgarishi ≥ 10% — klinik ahamiyatga ega o'zgarish (terapiya yaxshilanayotgan yoki yomonlashayotganini ko'rsatadi).

Psixometrik xususiyatlari

Topp va hamkasblari 2015 yilda 213 ta tadqiqotni o'z ichiga olgan tizimli ko'rib chiqishni o'tkazishdi. Natijalar:

• Ichki ishonchlilik: Cronbach α o'rta hisobda 0.82-0.95.
• Tashqi validlik: depressiya shkalalari (PHQ-9, BDI, CES-D) bilan kuchli salbiy korrelyatsiya (r = -0.65 dan -0.78 gacha).
• Konstrukt validligi: factor analysis bitta omilni tasdiqlaydi (unidimensional).
• Sensitivlik depressiya skriningi sifatida: 86%.

WHO-5 — psixometrik jihatdan eng yaxshi tahlil qilingan well-being shkalalaridan biri. U klinik baholash, epidemiologik tadqiqot va terapiya monitoringi uchun bir xilda mos keladi.

— Topp et al., 2015 (review)

Qaerda ishlatiladi

WHO-5 ning qisqaligi va universalligi uni juda keng qo'llanish doirasiga olib chiqdi:

Birlamchi tibbiy yordam

Shifokorlar bemorlarda yashirin depressiyani aniqlash uchun WHO-5 ni ishlatadi. Ko'pchilik bemorlar "men depressiyada emasman" deb javob beradi, lekin "men hayotdan qoniqish olmayman" deb tan oladi. WHO-5 ana shu yashirin signalni qo'lga oladi.

Maktab va OTM

Talabalarda stress va tushkunlikni anonim kuzatish uchun. WHO-5 ning 5 ta savolligi — uni butun sinfga bir daqiqada topshirishga imkon beradi.

Korporativ salomatlik dasturlari

Yevropada va shimoliy Amerikada ko'p kompaniyalar xodimlarining ruhiy salomatligini choraklik kuzatib boradi. WHO-5 — ana shu choraklik o'lchovning eng mashhur vositasi.

Surunkali kasalliklar bilan ishlash

Diabet, yurak-qon tomir, onkologik kasalliklar bilan og'rigan bemorlarda depressiya tarqalishi 30-50% ga yetishi mumkin. WHO-5 — bu bemorlarda ruhiy salomatlikni doimiy kuzatib borishning standart vositasi.

Cheklovlar va e'tibor talab qiluvchi nuqtalar

1. Diagnostik emas. WHO-5 depressiya tashxisini qo'ymaydi — u faqat "qo'shimcha tekshirish kerakmi?" degan savolga javob beradi.
2. Recall bias. Mijoz 2 haftalik kayfiyatni eslab javob beradi; aniq xotirasi bo'lmasligi mumkin.
3. Madaniy moslashuv. O'zbek tilidagi versiya hozircha xalqaro normlar bilan ishlaydi. Mahalliy normlar PsixoLab platformasi orqali 2026 yilda yig'iladi.
4. Self-report. Hamma self-report vositalari kabi, javoblar mijozning halolligi va o'zini idrok qilish qobiliyatiga bog'liq.

Misol

24 yoshli talaba 4 hafta mobaynida ikki marta WHO-5 ni topshirdi. Birinchi marta: 32 ball (past well-being). Yangi terapiya boshlandi (haftalik CBT). To'rt hafta keyin: 64 ball — bu klinik ahamiyatga ega o'zgarish, terapiya ishlayotganini ob'ektiv ko'rsatadi.

Xulosa

WHO-5 — psixometrikaning "minimalistik nafosati". 5 ta savol, 1 daqiqa, jahon standartining quvvati. U birlamchi tibbiyot, maktab, korporativ va klinik amaliyot uchun bir xilda foydali. Va eng muhimi — u ijobiy formada so'raydi, demak mijoz bilan ishonchli munosabat qurish uchun ham yaxshi vosita.

---

Adabiyot:

• World Health Organization, Regional Office for Europe. (1998). Wellbeing measures in primary health care: The DepCare Project. Stockholm.
• Bech, P., Gudex, C., & Johansen, K. S. (1996). The WHO (Ten) Well-Being Index: Validation in diabetes. Psychotherapy and Psychosomatics, 65(4), 183-190.
• Topp, C. W., Østergaard, S. D., Søndergaard, S., & Bech, P. (2015). The WHO-5 Well-Being Index: A systematic review of the literature. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(3), 167-176.
• Diener, E. (1984). Subjective well-being. Psychological Bulletin, 95(3), 542-575.
• Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. Free Press.

Bu testni hozir bepul topshiring → WHO-5 test